Izurri Beltza (1347)

Izurri Beltza (1347)

1347ko Izurria edo Izurri Beltza
1347

Gaixotasuna: Izurri bubonikoa
Patogenoa: Yersinia pestis
Hildakoak: 150 milioi
% Población: % 40
Población época: 370 milioi

1347ko Izurria edo Izurri Beltza
1347

Gaixotasuna: Izurri bubonikoa
Patogenoa: Yersinia pestis
Hildakoak: 150 milioi
% Población: % 40
Población época: 370 milioi

Izurri handia

1350. urte inguruan, Bocacciok Florentziatik kanpoko babesleku bat irudikatu zuen Dekameron lanean. Han, zazpi emakume eta hiru gizon istorioak kontatuz entretenitzen dira konfinatuak zeudela Europak gogoratuko duen izurrite hilgarrienaren ondorioz. Garai hartako deskribapen xeheetan oinarrituz, izurri buboniko gisa identifikatu da. Alabaina, hain izan zen handia hondamendia, ezen “Izurri Handia” edo “Izurri Beltza” izena eman baitzitzaion. Izan ere, Erdi Aroaren amaierako gertakari garrantzitsuenetako bat izan zen, eta ondorio sozial eta ekonomiko larriak izan zituen.

Heriotzaren garaipena, (1562), Peter Brueghel zaharra, Pradoko Museo Nazionala

Gaixotasuna 1320-1330 inguruan hasi zen Erdialdeko Asian, eta Itsaso Beltzera iritsia zen 1346an. 1350erako, Europa osoan barrena hedatua zen, eta biztanleen % 60-80 gaixotu zen. Kalkuluen arabera, 20-50 milioi lagun hil zituen –beste batzuen arabera, 75 milioi–, hau da, populazioaren % 25 eta 75 artean, lekuaren arabera. Nafarroan, biztanleen % 60, eta Joana II.a erregina ere izurri beltzaren ondorioz hil zen (1349), Frantzian bizi zen arren.

Juana II.a Nafarroakoa
(Conflans, 1311 – 1349)

Argazkia: Gran Enciclopedia de Navarra. (1990).  http://www.enciclopedianavarra.com

Dokumentatua dago garai hartan maskarak erabiltzen zituztela “izurritik” babesteko, eta, bestetik, izurria arma biologiko gisa ere erabili zutela mongolek 1346an, izurri beltzak jotako gorpuak katapultaz bota baitzituzten Caffaren setioan. Baliteke Itsaso Beltzeko portu horretatik Genovako merkatariek ihes egin izana izatea menturaz gaitza Mediterraneoan sartzeko bidea.

Lehenbiziko olatu haren atzetik, beste batzuk etorri ziren mende hartan. Nabarmentzekoa da 1361etik 1362ra bitarteko olatua, haurrei eragin baitzien bereziki; horregatik deitu zioten, hain zuzen, “haurren izurria”. Bizirik atera zirenek gero eta immunitate handiagoa izango zuten, baina lau mendez izan ziren Europan izurri haren agerraldi ziklikoak, eta beldur handia sortu zuen horrek, tarteka-marteka birulentzia handiko olatuak izaten ziren eta. XVI. mendearen amaieran eta XVII. mendearen hasieran, kontinentearen alde atlantikoan izan zuen eragin handiena, eta milioi erdi lagun baino gehiago kutsatu ziren. XVII. mendearen erdialdean, gogor jo zuen Europa: Londresen, populazioaren % 20 hil zuen 1665ean. XVII. mendetik XIX.era, “izurriaren zutabe” izeneko monumentu ederrak egin zituzten han eta hemen, epidemiak azkenean behera egiten zuenean santu babesleei esker ona erakustearren, eta Erdialdeko Europako eta Italiako hiri asko apaintzen dituzte oraindik ere.

Jatorriari buruzko argibiderik gabe, Mussiseko Gabrielek leku zehatza ematen du izurriaren hedapena egiaztatzeko, Caffa hiria lehen fokutzat jotzen duenean. Badakigu gaixotasuna Krimeako penintsulako genovar kolonia horretatik itsasontziz joan zela Mesinara 1347an. Zenbait itsasontzitan ez zegoen bizirik inor kostaldera iritsi zirenean.

Hungariako eta Napoliko erresumen artean, kanpaina militar bat piztu zen,  1347an sortutako izurriarekin batera. Hori dela eta kanpaina bertan behera geratu zen, baina itzuleran hungariarrek Italiaraino eraman zuten gaixotasuna eta hortik Europako gainerako lurraldeetara.

Gaur koronabirusaren aldaerez arduratzen gara, pandemiak eboluzionatu ahala sortzen diren mutazioez. Portaera desberdina izan arren, gaixotasun bera da, eta berdin tratatzen eta prebenitzen da. Izurri handian, aldiz, badirudi bi gaixotasun hartu zituztela transmisio-modu desberdinekin, eta horrek zaildu egiten zuen gaitz hori sendatzeko moduak identifikatzea.

Txertorik gabe ere, gaur egun dugun bezala, taldekako immunitate jakin batera iritsi zen, baina modu bortitzean (gaixotasuna izan eta bizirik iraunez) eta pertsona-kopuru ikaragarria galtzeko kostuarekin.

Garai haietatik dator berrogeialdi zorrotzen preskripzioa, adibidez, lehorreratu aurretik portura iristen ziren itsasontzietan.

Izurri handia

1350. urte inguruan, Bocacciok Florentziatik kanpoko babesleku bat irudikatu zuen Dekameron lanean. Han, zazpi emakume eta hiru gizon istorioak kontatuz entretenitzen dira konfinatuak zeudela Europak gogoratuko duen izurrite hilgarrienaren ondorioz. Garai hartako deskribapen xeheetan oinarrituz, izurri buboniko gisa identifikatu da. Alabaina, hain izan zen handia hondamendia, ezen “Izurri Handia” edo “Izurri Beltza” izena eman baitzitzaion. Izan ere, Erdi Aroaren amaierako gertakari garrantzitsuenetako bat izan zen, eta ondorio sozial eta ekonomiko larriak izan zituen.

Heriotzaren garaipena, (1562), Peter Brueghel zaharra, Pradoko Museo Nazionala

Gaixotasuna 1320-1330 inguruan hasi zen Erdialdeko Asian, eta Itsaso Beltzera iritsia zen 1346an. 1350erako, Europa osoan barrena hedatua zen, eta biztanleen % 60-80 gaixotu zen. Kalkuluen arabera, 20-50 milioi lagun hil zituen –beste batzuen arabera, 75 milioi–, hau da, populazioaren % 25 eta 75 artean, lekuaren arabera. Nafarroan, biztanleen % 60, eta Joana II.a erregina ere izurri beltzaren ondorioz hil zen (1349), Frantzian bizi zen arren.

Juana II.a Nafarroakoa
(Conflans, 1311 – 1349)

Argazkia: Gran Enciclopedia de Navarra. (1990).  http://www.enciclopedianavarra.com

Dokumentatua dago garai hartan maskarak erabiltzen zituztela “izurritik” babesteko, eta, bestetik, izurria arma biologiko gisa ere erabili zutela mongolek 1346an, izurri beltzak jotako gorpuak katapultaz bota baitzituzten Caffaren setioan. Baliteke Itsaso Beltzeko portu horretatik Genovako merkatariek ihes egin izana izatea menturaz gaitza Mediterraneoan sartzeko bidea.

Lehenbiziko olatu haren atzetik, beste batzuk etorri ziren mende hartan. Nabarmentzekoa da 1361etik 1362ra bitarteko olatua, haurrei eragin baitzien bereziki; horregatik deitu zioten, hain zuzen, “haurren izurria”. Bizirik atera zirenek gero eta immunitate handiagoa izango zuten, baina lau mendez izan ziren Europan izurri haren agerraldi ziklikoak, eta beldur handia sortu zuen horrek, tarteka-marteka birulentzia handiko olatuak izaten ziren eta. XVI. mendearen amaieran eta XVII. mendearen hasieran, kontinentearen alde atlantikoan izan zuen eragin handiena, eta milioi erdi lagun baino gehiago kutsatu ziren. XVII. mendearen erdialdean, gogor jo zuen Europa: Londresen, populazioaren % 20 hil zuen 1665ean. XVII. mendetik XIX.era, “izurriaren zutabe” izeneko monumentu ederrak egin zituzten han eta hemen, epidemiak azkenean behera egiten zuenean santu babesleei esker ona erakustearren, eta Erdialdeko Europako eta Italiako hiri asko apaintzen dituzte oraindik ere.

Jatorriari buruzko argibiderik gabe, Mussiseko Gabrielek leku zehatza ematen du izurriaren hedapena egiaztatzeko, Caffa hiria lehen fokutzat jotzen duenean. Badakigu gaixotasuna Krimeako penintsulako genovar kolonia horretatik itsasontziz joan zela Mesinara 1347an. Zenbait itsasontzitan ez zegoen bizirik inor kostaldera iritsi zirenean.

Hungariako eta Napoliko erresumen artean, kanpaina militar bat piztu zen,  1347an sortutako izurriarekin batera. Hori dela eta kanpaina bertan behera geratu zen, baina itzuleran hungariarrek Italiaraino eraman zuten gaixotasuna eta hortik Europako gainerako lurraldeetara.

Gaur koronabirusaren aldaerez arduratzen gara, pandemiak eboluzionatu ahala sortzen diren mutazioez. Portaera desberdina izan arren, gaixotasun bera da, eta berdin tratatzen eta prebenitzen da. Izurri handian, aldiz, badirudi bi gaixotasun hartu zituztela transmisio-modu desberdinekin, eta horrek zaildu egiten zuen gaitz hori sendatzeko moduak identifikatzea.

Txertorik gabe ere, gaur egun dugun bezala, taldekako immunitate jakin batera iritsi zen, baina modu bortitzean (gaixotasuna izan eta bizirik iraunez) eta pertsona-kopuru ikaragarria galtzeko kostuarekin.

Garai haietatik dator berrogeialdi zorrotzen preskripzioa, adibidez, lehorreratu aurretik portura iristen ziren itsasontzietan.